Atli Haršarson


HUGLEIŠINGAR UM MEINTA FRÓŠLEIKSFŻSN BARNA, VĶSINDALEGT UPPELDI, NĮTTŚRULEGAN FULLKOMLEIKA MANNLĶFSINS OG VESALDÓM KENNARASTÉTTARINNAR


Eitt af žvķ fyrsta sem ég lęrši ķ uppeldis- og kennslufręši var aš öllum börnum sé fróšleiksfżsnin ķ blóš borin. Žetta stendur ķ ótal fręširitum og kennslubókum. Mešal annars ķ riti eftir ekki minni spįmann en Wolfgang Edelstein. Ķ eftirfarandi tilvitnun segir Edelstein frį skošunum svissneska barnasįlfręšingsins Jean Piaget og gerir žęr um leiš aš sķnum eigin:

"Vitund barns bregst viš reynslu meš nįmi. Žekkingaröflun er hluti af lķffręšilegu ešli og arfleifš mannsins. Žaš žarf žvķ meira en smįtilfęringar til aš hamla forvitni barns og kęfa žekkingarlyst žess. Loks sér Piaget - lķkt og ašrir gagnrżnendur skólans - aš nokkur įr ķ skóla viršast nęgja til aš lįta saltiš dofna, skerša nįmsviljann og slökkva nįmsfjör fjölda barna. Sżn Piagets er hvort tveggja, djśp og takmörkuš. Hann hefur kannaš žroskaešli uppvaxandi manneskju og fundiš aš börn hungrar og žyrstir eftir žekkingu, ekki sķšur en réttlęti. Og hann finnur aš žau geta į sinn hįtt tileinkaš sér svo til allt meš sleitulausri nįmsgleši sinni ef nįmiš svarar lįgmarkskröfum um žroskavęnleg, ž. e. ešlileg, nįttśrleg nįmsskilyrši" (Wolfgang Edelstein 1988, bls. 165-6)

Žótt žessi kenning žeirra Piaget og Edelsteins sé vinsęl žykir mér hśn heldur einfeldningsleg. Vķst er mönnum og mörgum öšrum dżrum ešlilegt aš vilja lęra hvašeina sem naušsynlegt er til aš komast af ķ žvķ umhverfi sem tegundin bjó viš mešan nįttśruvališ mótaši sköpulag hennar og hįtterni. Kettlingar hafa til dęmis mešfędda hneigš til aš lęra allt sem kunna žarf til aš veiša mżs. En žeim er ekki ķ blóš borinn neinn sérstakur įhugi į aš lęra žęr umgengnisvenjur sem ętlast er til af heimilisköttum. Mannabörn hafa tilhneigingu til aš lęra aš ganga og tala en žaš er engin įstęša til aš ętla žeim öllum mešfędda löngun til aš lęra mikiš umfram žaš sem steinaldarbörn žurftu aš kunna til aš lifa fram yfir gelgjuskeiš og auka kyn sitt.

Öll žau bóklegu fręši og öll sś skólaspeki sem naušsynlegt er aš kunna til aš komast vel af ķ nśtķmasamfélagi eru afsprengi mannkynssögunnar. Žessi saga er stutt ķ samanburši viš lķffręšilega žróunarsögu mannsins. En hśn er hröš og višburšarķk og furšulegir duttlungar hennar hafa skilaš okkur inn ķ öld flókinnar tękni, vandlęršra siša og torskilinna samfélagshįtta. Žessi stutta saga hefur ekki haft nein veruleg įhrif į erfšavķsa mannkynsins og žaš er af og frį aš nśtķmabörn séu neitt lķklegri en steinaldarbörn til žess aš hafa algerlega sjįlfkvęman įhuga į lestri, skrift og reikningi. Įhugi nśtķmabarna į bóklegum fręšum og skólalęrdómi er žeim ekki ķ blóš borinn. Hann er alinn upp ķ žeim, oft meš ęrnu erfiši og mikilli fyrirhöfn.

Frį kenningunni um mešfęddan fróšleiksžorsta allra barna er stutt ķ žį skošun aš žaš sé samfélaginu og stofnunum žess, einkum skólunum, aš kenna ef börn vilja ekki lęra. Žessi skošun er reginfirra. Hiš rétta er aš žaš er samfélaginu og stofnunum žess, ekki sķst skólunum, aš žakka hvaš mörg börn eru viljug aš lęra.

Kenningin um mešfędda žekkingarlyst barna er gošsögn. Žessi gošsögn hefur žvķ mišur stašiš skólastarfi töluvert fyrir žrifum og grafiš undan viršingu kennarastéttarinnar, enda bera žeir sem breiša žessa sögu śt yfirleitt litla viršingu fyrir kennurum. Žeir įlķta jafnvel aš žaš sé sök kennara ef sumum börnum mišar lķtt įfram ķ nįmi. Til dęmis segir Wolfgang Edelstein:

Žaš er ekki nįmsefniš sem veldur nemendum erfišleikum ķ nįmi fyrst og fremst, heldur kennslan, ašgeršir kennaranna. Vanskilin į nįminu (sem allir kvarta undan) verša į einn eša annan veg rakin til kennslunnar sem nemendur hljóta. (Wolfgang Edelstein 1988, bls. 157)

" ... nokkur įr ķ skóla viršast nęgja til aš lįta saltiš dofna, skerša nįmsviljann og slökkva nįmsfjör fjölda barna." (Wolfgang Edelstein 1988, bls. 166)

Sem kennari hlżt ég aš hafna žessu. Samt neita ég žvķ aušvitaš ekki aš frį unga aldri hafi mörg börn įhuga į aš lęra. Börn meštaka gildismat hinna fulloršnu og ef fulloršna fólkiš hefur įhuga į listum og ķžróttum, vķsindum og fręšum žį kviknar oft svipašur įhugi hjį börnunum. En žótt žessi įhugi sé mismikill og minnki stundum į einhverju aldursskeiši er frįleitt aš halda žvķ fram aš skólarnir drepi nišur nįmsįhuga (hvaš žį mešfęddan nįmsįhuga) hjį börnum.

Gošsagan um fróšleiksfżsnina er ekki ein um aš grafa undan viršingu kennara og draga śr įrangri skólastarfsins. Önnur vitleysa sem finna mį ķ mörgum ritum um uppeldis- og skólamįl er į žį leiš aš brįtt muni einhverjir vķsindamenn, einhverjir "žeir", finna vķsindalegar kennsluašferšir sem eru svo fullkomnar aš ķ samanburši viš žęr verši allt starf kennara til žessa ķ besta falli hlęgilegt kįk. Žessari hugmynd sér vķša staš. Til dęmis ķ Skżrslu Nefndar um mótun menntastefnu žar sem segir:

"Fyrirsjįanlegt er aš kröfur til kennarastarfsins munu aukast verulega į komandi įrum samfara stóraukinni žekkingu į ešli nįms og kennslu, ..."

og hjį Wolfgang Edelstein sem segir:

"Okkur vęri hollt aš višurkenna aš žrįtt fyrir lofsvert įtak ķ rétta įtt eru skólarnir - alls stašar - enn furšu frumstęšar stofnanir, "

Ég gęti tķnt til margar fleiri tilvitnanir ķ svipušum dśr. Žaš viršist śtbreidd skošun aš skólarnir séu frumstęšir, en vķsindaleg žekking į ešli nįms og kennslu muni brįtt bęta žar śr og gera skólana nżtķskulega, tęknilega og skilvirka.

Ég neita žvķ aš sjįlfsögšu ekki aš sįlfręšingar, lķffręšingar og ašrir vķsindamenn kunni aš uppgötva żmislegt um hug og heila barna og žessar uppgötvanir geti nżst kennurum og leitt til betra skólastarfs. En ég hafna žvķ aš žaš séu einhverjar allsherjarlausnir ķ sjónmįli. Enn sem komiš er duga "vķsindalegar" ašferšir viš uppeldi yfirleitt engu betur en alžżšusįlarfręši og hversdagslegt brjóstvit. Žótt mannvķsindunum hafi fleygt fram į žessari öld hefur ekki leitt af žeim mikiš af nżtilegri tękni eša ašferšum til aš leysa vandamįl mannlķfsins og ekkert bendir til aš "vķsindalegar" uppeldisašferšir verši žess umkomnar ķ brįš aš bęta skólastarf svo neinu nemi. Kennarar eiga aušvitaš aš fylgjast meš rannsóknum t.d. į ešli lestrarerfišleika og annarra nįmserfišleika. En žeir eiga lķka aš taka hįtimbrašri kenningasmķš meš hęfilegri varśš eins og upplżstum mönnum ber.

Sķšan hugmyndaheimur nśtķmans varš til meš upplżsingunni į 18. öld hafa žessar tvęr villukenningar sem ég hef gert grein fyrir sett svip sinn į drjśgan hluta allrar umręšu um uppeldis- og menntamįl. Lengi vel, en einkum nś į sķšustu įrum, hefur žrišja bįbiljan fléttast saman viš žęr. Hśn er į žį leiš aš fullkomleikinn sé hiš nįttśrulega įstand mannlķfsins (1) og frįvik frį honum žurfi ęvinlega aš skżra, helst meš žvķ aš finna sökudólg. Ęši oft fį skólarnir aš leika hlutverk sökudólgsins. Žį er sagt aš žeir hafi brugšist ef atgervi uppvaxandi kynslóšar er įbótavant ķ einhverjum greinum. Žeim er jafnvel kennt um vaxandi ofbeldi ķ samfélaginu žótt réttara sé aš žakka žeim fyrir aš ofbeldiš skuli ekki vera mun meira. Žaš er eins og fólk ķmyndi sér aš hęgt sé aš leysa allan tilvistarvanda mannlķfsins meš fįeinum tęknibrellum sem skólar og ašrar stofnanir geta gripiš til hvenęr sem į žarf aš halda. Žegar menn rekast svo į žaš hvaš eftir annaš aš veruleikinn stendur langt aš baki vęntingunum halda žeir aš skólarnir, rķkiš eša einhverjir "žeir" séu aš bregšast žeirri skyldu sinni aš tryggja öllum aušvelt og žęgilegt lķf.

Sś žrefalda vitleysa sem hér hefur veriš gerš aš umtalsefni hefur einfaldan bošskap. Hann er į žį leiš aš žaš sé aušvelt aš ala upp góša menn og vitra. Žessi bošskapur er aš žvķ leyti óhagstęšur kennurum aš žeir sem trśa honum hljóta aš įlykta aš kennarar séu hinir mestu amlóšar fyrst žeir geta ekki unniš svona aušvelt verk betur en raun ber vitni. Bošskapurinn er ekki bara óhagstęšur kennurum. Hann er lķka arfarugl. Eftir mörg žśsund įra žróun er sišmenningin ekki komin lengra en svo aš meš ęrnu erfiši tekst stundum aš móta samfélag žar sem fólk lifir ķ friši, ber viršingu fyrir sjįlfu sér og nįunganum og hefur įhuga į menntun og lęrdómi. Žessi įrangur er engan veginn sjįlfsagšur og lengst af hefur hann żmist nįšst illa eša alls ekki. Žótt menn hafi lengi glķmt viš erfšasyndina hefur enn engum tekist aš koma henni nema į annaš hnéš.

Žvķ er ég aš pįra žessar lķnur aš mér finnst mįl til komiš aš viš kennarar gerum okkur skipulega grein fyrir villukenningunum og ranghugmyndunum sem standa skólunum fyrir žrifum. Žessar hugmyndir eiga sinn žįtt ķ žvķ aš kennarastéttin er hįlf hnķpin og óįnęgš meš sjįlfa sig. Žeir kennarar sem trśa žeim hljóta lķka aš žreytast og męšast meira en lķtiš žegar veruleikinn hagar sér ęvinlega allt öšru vķsi en starfsįętlanir žeirra og vinnutilhögun gera rįš fyrir. Sķšast en ekki sķst grafa žessar kenningar undan stolti og sjįlfsviršingu stéttarinnar. Hvernig eiga kennarar aš bera viršingu fyrir sjįlfum sér ef žeir trśa žvķ aš skólarnir séu "furšu frumstęšar stofnanir" og "kennslan [valdi] ... nemendum erfišleikum ķ nįmi" og "nokkur įr ķ skóla ... [nęgi] til aš lįta saltiš dofna, skerša nįmsviljann og slökkva nįmsfjör fjölda barna"?

Öšrum stéttum fremur ętti kennarastéttin aš vera stolt af žvķ sem įunnist hefur og hróšug af verkum sķnum. Öšrum fremur er žaš kennurum aš žakka aš tekist hefur aš byggja žó žetta menningarlegt samfélag: Samfélag žar sem įhugi į vķsindum og fręšum, ķžróttum og listum kviknar hjį mörgum börnum og mannśšleg sjónarmiš eru nógu algeng til žess aš sumum dettur jafnvel ķ hug aš žau séu öllum mönnum ķ blóš borin.

Frį upphafi skipulegrar barnafręšslu į Ķslandi hafa kennarar beitt sér ķ žįgu barnanna, vakiš įhuga žeirra į nįmi og menntun og unniš gegn illu atlęti, ósišum og heilsuspillandi lifnašarhįttum.(2) Allt frį upphafi hefur dįšleysiš, naglaskapurinn, sleniš og mešalmennskan ķ öllum sķnum seigdrepandi fįfengileika stašiš gegn hugsjónum kennara og notiš lišveislu hugmynda og kenninga af žvķ tagi sem hér hefur veriš rętt um. Samt hafa kennarar komiš miklu góšu til leišar og mér finnst ekki vonlaust aš okkur takist enn betur ef viš hrekjum ranghugmyndirnar og villukenningarnar af vettvangi.


AFTANMĮLSGREINAR

1. Kristjįn Kristjįnsson heimspekingur fjallar į einum staš um svipaša bįbilju og kallar hana "gošsögn hins gefna". Sjį Kristjįn Kristjįnsson 1992, bls. 137 - 141

2. Upphafi barnafręšslu og skólahalds į Ķslandi er vel lżst ķ bók Gunnars M. Magnśss: Sögu alžżšufręšslunnar į Ķslandi sem Samband ķslenskra barnakennara gaf śt įriš 1939.


RIT

Gunnar M. Magnśss. 1939. Saga alžżšufręšslunnar į Ķslandi, Samband ķslenskra barnakennara, Reykjavķk.

Kristjįn Kristjįnsson. 1992. Žroskakostir, Rannsóknarstofnun ķ Sišfręši, Reykjavķk.

Skżrsla Nefndar um mótun menntastefnu. 1994. Menntamįlarįšuneytiš, Reykjavķk.

Wolfgang Edelstein. 1988. Skóli, nįm, samfélag, Išunn, Reykjavķk.

Atli Haršarson - 1994


Netśtgįfan - mars 1998